VII. ქონება

14. მოძრავი და უძრავი ნივთები

ანის სურს შეიძინოს ბენოს ფიცრული ქოხი, რომელიც უნდა დაშალოს და ხის მასალა ხელახალი მშენებლობისათვის გამოიყენოს. მხარეები უპრობლემოდ თანხმდებიან, ანი საფასურს დაუყოვნებლივ იხდის და დემონტაჟის განსახორციელებლად მეორე დღისთვის ხელოსნებსაც იბარებს. სახლში მისულს, იურიდიული ფაკულტეტის პირველი სემესტრის სტუდენტი ძმა ეუბნება, რომ მას ბენოს მიმართ მოთხოვნის მოსაპოვებლად ხელშეკრულება წერილობით უნდა დაედო.

რა მოთხოვნა შეიძლება ჰქონდეს ანის ბენოს მიმართ?

არსი
ქონების თვისებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია, ამ ქონებაზე დადებულ გარიგებას ნამდვილობის სპეციალური მოთხოვნები წაეყენოს.
 
წესი
უძრავ ქონებაზე (ნივთზე) დადებული გარიგება ნამდვილობისათვის მოითხოვს წერილობითი ფორმით დადებას, სსკ-ის 323-ე მუხლის თანახმად. ანალოგიური ვალდებულება გათვალისწინებულია სსკ-ის 183-ე მუხლის წინაპირობად, რომელიც უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების გადაცემას აწესრიგებს.
სსკ-ის 148-ე მუხლის შესაბამისად, “ნივთი შეიძლება იყოს მოძრავი და უძრავი.” ამასთან, სსკ-ის 149-ე მუხლით ზუსტდება, რომ “უძრავ ნივთებს მიეკუთვნება: მიწის ნაკვეთი მასში არსებული წიაღისეულით, მიწაზე არსებული მცენარეები, ასევე შენობა-ნაგებობანი, რომლებიც მყარად დგას მიწაზე.”
შესაბამისად, უძრავი ნივთია “მიწის ნაკვეთი” – სივრცობრივად გამოყოფილი, საკადასტრო წესით აზომილი და საჯარო რეესტრში სპეციალური აღნიშვნით რეგისტრირებული მიწის ზედაპირი(28).  ყველა სხვა ნივთი არის მოძრავი ან უძრავი ნივთის (არსებითი შემადგენელი) ნაწილი.
ბუნებრივია, სსკ-ის 149-ე მუხლის დებულების მიხედვით, მიწაზე არსებული მცენარეებისა და შენობა-ნაგებობების განხილვა შეიძლება არა დამოუკიდებელ უძრავ ნივთებად, არამედ იმ მიწის ნაკვეთის (არსებით შემადგენელ) ნაწილებად(29),  რომელთანაც არიან დაკავშირებულნი(30). 
იმ შემთხვევაში, თუ ნების გამოვლენის საგანი არის უძრავი ნივთის ნაწილი ამ უძრავი ნივთისაგან დამოუკიდებლად, შესაბამისი ურთიერთობა წარმოიშობა მასზე, როგორც (მომავალში) მოძრავ ნივთზე(31).  წინააღმდეგ შემთხვევაში, ნების გამოვლენის საგანი იქნებოდა უშუალოდ უძრავი ნივთი.

ანალიზი

ანის ბენოს მიმართ შესაძლებელია ჰქონდეს ქონების (ფიცრული ქოხისა თუ ხის მასალის) და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად.

წინაპირობაა ანისა და ბენოს შორის დადებული ნამდვილი ნასყიდობის ხელშეკრულება. ამ შემთხვევაში პრობლემური შეიძლება იყოს ქონების სახიდან გამომდინარე კანონით გათვალისწინებული ნამდვილობის წინაპირობა – ხელშეკრულების წერილობითი ფორმით დადება.

სსკ-ის 323-ე მუხლის შესაბამისად, წერილობითი ფორმის დაცვა სავალდებულოა უძრავ ქონებაზე დადებული ხელშეკრულების შემთხვევაში. შესაბამისად, უნდა დადგინდეს, რამდენად განეკუთვნება დემონტირებული ფიცრული ქოხი უძრავ ქონებას.

დემონტაჟამდე იგი მიწის ნაკვეთის შემადგენელი ნაწილია და არსებითად მის სამართლებრივ ბედს იზიარებს. შესაბამისად, ამ შემთხვევაში ნასყიდობის ხელშეკრულებისა და საკუთრების უფლების გადაცემის საგანი უნდა ყოფილიყო მიწის ნაკვეთი. ეს კი საქმის გარემოებებიდან არ დასტურდება.

უფრო მეტიც, დადგენილია, რომ ანიმ ფიცრული ქოხი “უნდა დაშალოს და ხის მასალა ხელახალი მშენებლობისათვის გამოიყენოს”. ეს კი საპირისპირო დასკვნას განაპირობებს. ხელშეკრულების საგანი არის უძრავი ნივთის ნაწილი ამ უძრავი ნივთისაგან (მიწის ნაკვეთისგან) დამოუკიდებლად, როგორც მომავალში მოძრავი ნივთი. არსებითად, ეს ხელშეკრულება არაფრით არ განსხვავდება (მეორადი) სამშენებლო მასალის ნასყიდობისგან.

შესაბამისად, ხელშეკრულება არ დადებულა უძრავ ნივთზე და არ არსებობს უძრავი ნივთის ნასყიდობის მიმართ წაყენებული სავალდებულო ფორმის დაცვის აუცილებლობა. ანისა და ბენოს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება ნამდვილია.  

დასკვნა

ანის აქვს ბენოს მიმართ ქონების (ფიცრული ქოხის/ხის მასალის) და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად. 

 

15. ჩანაცვლებადი და მოხმარებადი ნივთები

ანი თავის მეზობელ ბენოს ორი კვერცხის თხოვებას მოკრძალებულად სთხოვს. ბენო ღიმილით უწოდებს მას ორ კვერცხს და განუმარტავს, რომ კვერცხის თხოვება იგივეა, რაც ბენზინის თხოვება. როგორც ბენზინი გაილევა მოხმარებისას, ისე, სავარაუდოდ, ანის კვერცხი დანიშნულებისამებრ გამოსაყენებლად უნდა და მისთვის გაუგებარია, როგორ შეძლებს ანი მათ უკან დაბრუნებას.

რა მოთხოვნა წარმოეშვა ბენოს ანის მიმართ?

არსი
ქონების თვისებამ შესაძლებელია განაპირობოს სამართლებრივი ურთიერთობის შინაარსი.
 
წესი
თხოვების ხელშეკრულება, სსკ-იხ 615-ე მუხლის შესაბამისად, გულისხმობს “დროებით უსასყიდლო სარგებლობისათვის” ქონების გადაცემას. “დროებითობა” განაპირობებს გადაცემული ქონების უკან დაბრუნების ვალდებულებას(32). ამ თვალსაზრისით შესაძლებელია ნებისმიერი ქონების თხოვება, თუმცა თხოვების ხელშეკრულების მიზანი არსებითად მიუღწეველია მოხმარებადი ნივთის შემთხვევაში. თუ ქონების ჩვეულებრივი დანიშნულება მოხმარებით ან გალევით ვლინდება, იგი მოხმარების შემდეგ აღარ იარსებებს და უკან ვეღარ დაბრუნდება(33).  ასეთი ნივთის თხოვება ეკონომიკურ აზრს მოკლებულია.
ამის საპირისპიროდ, სწორედ მოხმარებად ნივთებზე იდება სესხის ხელშეკრულება. მისი შინაარსი გულისხმობს “იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის” სხვა ქონების, და არა თავდაპირველად მიღებულის, “უკან დაბრუნებას”. ეს თავისთავად ამ ნივთების სხვა თვისებასაც – “ჩანაცვლებადობას” გულისხმობს. ამდენად, “ჩანაცვლებადის” შინაარსით უნდა განიმარტოს სსკ-იხ 623-ე მუხლში მითითებული “გვაროვნული” ნივთი(34).
ჩანაცვლებადი ნივთის თავისებურება განპირობებულია მისი სხვა ნივთით ჩანაცვლების შესაძლებლობით, ანუ იმით, რომ არსებობს სხვა იდენტური ნივთი, რომელიც შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს შესაბამისი ვალდებულების სრულფასოვნად შესასრულებლად. ჩანაცვლებადი ნივთი განისაზღვრება რაოდენობით, ზომით ან წონით(35).  

ანალიზი

ბენოს ანის მიმართ შესაძლებელია ჰქონდეს, სსკ-იხ 623-ე მუხლის თანახმად, “იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის” ორი კვერცხის “დაბრუნების” მოთხოვნა.

წინაპირობაა მხარეებს შორის დადებული სესხის ხელშეკრულება. ამ შემთხვევაში გასაანალიზებელია ანის ნების გამოვლენა და დასადგენია, რამდენად ჰქონდა ანის სესხის ხელშეკრულების დადების ნება.

ანის ნების გამოვლენის სიტყვასიტყვითი ფორმულირების მიუხედავად (“ორი კვერცხის თხოვება”), გადამწყვეტია ურთიერთობის შინაარსი, რაც ამ ურთიერთობის ეკონომიკური მიზნის მხედველობაში მიღებით უშეცდომოდ შეიძლება განისაზღვროს: ანის სურს ორი კვერცხი; კვერცხის ბუნებრივი დანიშნულება მისი მოხმარებით ვლინდება; ანის სურს კვერცხის მოხმარება; მოხმარებული კვერცხი, სულ მცირე, იმავე სახით ვეღარ იარსებებს. შესაბამისად, ანი ვერ შეძლებს იმავე ნივთის უკან დაბრუნებას. ამას ის ობიექტურად არც შეიძლება აპირებდეს. მას შეუძლია მხოლოდ “იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის” სხვა კვერცხების ბენოსათვის გადაცემა. 

შესაბამისად, ანის ნება მიმართულია არა თხოვების, არამედ სესხის ხელშეკრულების დადებაზე.

ვინაიდან საქმის გარემოებებიდან ხელშეკრულების დადების მიმართ სხვა სახის ეჭვის შეტანის საფუძველი არ არსებობს, ანისა და ბენოს შორის სესხის ხელშეკრულება დადებულია.

დასკვნა

ბენოს, სსკ-იხ 623-ე მუხლის თანახმად, აქვს ანის მიმართ ორი კვერცხის გადაცემის მოთხოვნა. 

 

16. ადამიანის ნეშტი

ანი არქეოლოგიურ გათხრებში მონაწილეობს და, მისი აზრით, ზეზვასა და მზიას ახლო ნათესავის ნეშტს აღმოაჩენს. ანი თავისი მიღწევით აღფრთოვანებულია, ნეშტს შორენას არქმევს და ერთ-ერთი მუზეუმისთვის მის მიყიდვას განიზრახავს. მუზეუმის უფლებამოსილი თანამშრომელი სიამოვნებით თანხმდება შეთვაზებული თანხის გადახდას და ნეშტს სასწარაფოდ შემდგომი გამოკვლევისთვის აგზავნის.

ანის აინტერესებს, რამდენად მოიპოვა მან ნასყიდობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე საფასურის გადახდის მოთხოვნა?

არსი
ადამიანის სხეული თუ მისი ცალკეული ნაწილი შეიძლება არ განიხილებოდეს ქონებად მისი გარდაცვალების შემდეგაც.
 
წესი
ცოცხალი ადამიანის სხეული თუ მისი ცალკეული ნაწილი არ არის ქონება. თავად ადამიანსაც არ გააჩნია თავის სხეულზე საკუთრების უფლება. ადამიანს აქვს პიროვნული უფლება საკუთარ ხელშეუხებლობაზე(36). ადამიანის ორგანოს (მაგალითად, თირკმელი) შესახებ დადებული გარიგება ეწინააღმდეგება ადამიანის ღირსებასა და ხელშეუხებლობას. ანალოგიურად, განსაკუთრებული დაცვა ვრცელდება ადამიანის გვამზეც(37).
თუმცა არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ადამიანის ნეშტების მიმართ ცალკეულ ქვეყანაში შეინიშნება მცდელობა, რომ ისინი გარდაცვალებიდან გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ ჩაითვალოს ნივთად. ეს აიხსნება იმით, რომ გვამი კონკრეტულ პიროვნებასთან არ იდენტიფიცირდება. თუმცა ასეთი არგუმენტის ლეგიტიმურად აღიარება იწვევს ჯაჭვურ რეაქციას. შესაძლებელია, ანალოგიურად განიხილებოდეს ამჟამად გარდაცვლილი უცნობი ადამიანის გვამი, რომლის ვინაობის დადგენაც, თუნდაც გენეტიკური ტესტის მეშვეობითაც, ვერ ხერხდება(38).
ადამიანის ღირსების დაცვა საქართველოს კონსტიტუციის მე-15 მუხლით არის განმტკიცებული და ხორციელდება მისი ვინაობის მიუხედავად. საკმარისია, რომ ის არის, ან იყო ადამიანი(39).  

ანალიზი

ანის მუზეუმის მიმართ შესაძლებელია ჰქონდეს, სსკ-ის 477-ე მუხლის II ნაწილის თანახმად, ნასყიდობის ფასის გადახდის მოთხოვნა.

წინაპირობაა მხარეებს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება. აქ პრობლემურია იმის დადგენა, თუ რამდენად შეიძლება ქონებად ადამიანის ნეშტის განხილვა.

ამ შემთხვევაში ადამიანის სხეულის ნივთად მიჩნევის არგუმენტი შეიძლება იყოს ის, რომ აღარ არსებობს კავშირი გარდაცვლილ ადამიანსა და მის გვამს შორის. შესაბამისად, გვამი არ იდენტიფიცირდება კონკრეტულ პიროვნებასთან. ანი მხოლოდ ერთობ ბუნდოვან ვარაუდს გამოთქვამს, რომ ის ზეზვასა და მზიას ახლო ნათესავი შეიძლებოდა ყოფილიყო და სახელსაც თავად არქმევს. შესაბამისად, შეიძლება არსებობდეს ვარაუდი, რომ იგი (მაგალითად, მრავალი საუკუნის გასვლის გამო) აღარ არის ადამიანის ღირსებიდან გამომდინარე დაცული.

თუმცა ეს რეალურად ნიშნავს ადამიანის ღირსების არსის უგულებელყოფას. ღირსების დაცვა ხორციელდება იმის განურჩევლად, თუ ვინ არის კონკრეტული ადამიანი. ვინაობის დადგენა თუ დადგენადობა არ შეიძლება გავლენას ახდენდეს მის სამართლებრივ სტატუსზე. არსებითია მხოლოდ ის, რომ ის არის, ან იყო ადამიანი. შესაბამისად, მიუღებელია ნებისმიერი სხვა განმარტების ალტერნატივა. თუ ის “იყო ადამიანი”, მას აქვს ღირსება გარდაცვალების შემდეგაც.

შესაბამისად, შეუძლებელია ადამიანის ნეშტის ნივთად განხილვა. ის არ არის ქონება.

ანისა და მუზეუმს შორის ნასყიდობის ხელშეკრულება არ დადებულა.

დასკვნა

ანის მუზეუმის მიმართ არ აქვს, სსკ-იხ 477-ე მუხლის II ნაწილის თანახმად, ნასყიდობის ფასის გადახდის მოთხოვნა. 

 

17. ნივთის შემადგენელი ნაწილი და საკუთვნებელი

ანი გადაწყვეტს, ბენოს თავისი მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული შენობა-ნაგებობები მიჰყიდოს. მხარეები ხელშეკრულების პირობებზე თანხმდებიან და ანი დაუყოვნებლივ იწყებს ნასყიდობის საგნის “მისი ნივთებისგან განთავისუფლებას”. როდესაც ანი ხელოსნებს ურეკავს სამზარეულოს ჩაშენებული კარადების, სახლის აივნის ანტიკვარული მოაჯირისა და საცურაო აუზთან მოწყობილი წყლის სასრიალოს დემონტაჟის განსახორციელებლად, ბენო აღშფოთებას ვერ მალავს. ის დარწმუნებულია, რომ ჩამოთვლილთაგან არცერთი არ შეიძლება დამოუკიდებელ ნივთად იქნეს განხილული და ისინი მან შეიძინა როგორც მიწის ნაკვეთისგან განუყოფელი ქონება. ანის ამ შეხედულებაზე ეცინება და ბენოს განუმარტავს, რომ “თითოეული მათგანი მხოლოდ ჭანჭიკებით არის დამაგრებული და მათ განცალკევებას მხოლოდ ხელმარჯვე ოსტატის ქანჩი სჭირდება.”

აქვს ბენოს ანის მიმართ რაიმე მოთხოვნა სამზარეულოს ჩაშენებული კარადების, სახლის აივნის ანტიკვარული მოაჯირისა და საცურაო აუზთან მოწყობილ წყლის სასრიალოსთან მიმართებით?

არსი 
ნივთის განცალკევადობის თვისებამ შეიძლება განაპირობოს მისი ცალკე უფლების ობიექტად განხილვის შესაძლებლობა, ხოლო სხვა ნივთისადმი მიკუთვნებადობამ – მისი ამ “ძირითადი ნივთის” მიმართ მოქმედ სამართლებრივ რეჟიმში მოქცევა.
 
წესი
“შემადგენელი ნაწილი” ძირითადი ნივთისაგან “განუყოფელია” და მასთან ერთ მთლიანობად აღიქმება. სსკ-ის 150-ე მუხლის I ნაწილით ასეთად განიხილება “ნივთის შემადგენელი ნაწილი, რომლის გამოცალკევებაც შეუძლებელია მთლიანი ნივთის ან ამ ნაწილის განადგურების, ანდა მათი დანიშნულების მოსპობის გარეშე.” შესაბამისად, მას არ აქვს დამოუკიდებელ ნივთად ჩამოყალიბებისათვის აუცილებელი თვისებები და ყოველთვის ნივთის ნაწილად რჩება(40).  
სსკ-ის 151-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად, “საკუთვნებელი არის მოძრავი ნივთი, რომელიც, თუმცა არ არის მთავარი ნივთის შემადგენელი ნაწილი, მაგრამ განკუთვნილია მთავარი ნივთის სამსახურისათვის, დაკავშირებულია მასთან საერთო სამეურნეო დანიშნულებით, რის გამოც იგი სივრცობრივ კავშირშია მთავარ ნივთთან და, დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, ითვლება საკუთვნებლად.” 
შესაბამისად, შემადგენელი ნაწილისგან განსხვავებით, საკუთვნებელი დამოუკიდებელი მოძრავი ნივთია და, ბუნებრივია, შეიძლება იყოს ცალკე უფლების ობიექტი. 
მიუხედავად ამისა, ნებისმიერი განკარგვა, მიმართული ცალკეულ ქონებაზე, როგორც წესი, მოიცავს მის საკუთვნებელსაც. ეს გამომდინარეობს საკუთვნებლის ეკონომიკური მიზნიდან, რომელიც ძირითადი ნივთის “სამსახურითა” და “მასთან საერთო სამეურნეო დანიშნულებით” ვლინდება.
სსკ-ის 151-ე მუხლის I ნაწილის დეფინიციის მიუხედავად, არ არის აუცილებელი, “საკუთვნებელს” ჰქონდეს ნივთთან “სივრცობრივი კავშირი”. გადამწყვეტია ის, რომ იგი “განკუთვნილია მთავარი ნივთის სამსახურისათვის”. გარდა ამისა, ნივთი სამართლებრივ ურთიერთობებში (“დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად”) უნდა ითვლებოდეს საკუთვნებლად, ანუ ამ ნივთებს შორის ერთგვარი იერარქიული დაქვემდებარება უნდა არსებობდეს. ამასთან, მნიშვნელოვანია ნივთის “მთავარი ნივთისათვის” მიკუთვნების ფაქტი და არა ის, უკვე იყო თუ არა იგი რეალურად გამოყენებული მასთან ურთიერთკავშირში(41).  

ანალიზი

ბენოს შესაძლებელია მოეპოვებინა ანის მიმართ სამზარეულოს ჩაშენებული კარადების, სახლის აივნის ანტიკვარული მოაჯირისა და საცურაო აუზთან მოწყობილ წყლის სასრიალოსა და მათზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად.

წინაპირობაა მხარეებს შორის დადებული ნასყიდობის ხელშეკრულება. ამ შემთხვევაში გადამწყვეტია, თუ რამდენად მოექცა ჩამოთვლილი მხარეთა მიერ შეთანხმებულ ქონებაში.

პირველ რიგში, გასაანალიზებელია, ხომ არ შეიძლება, რომელიმე მათგანის განცალკევებამ მისი ან ძირითადი ნივთის დანიშნულების მოსპობა გამოიწვიოს. ამ შემთხვევაში ეს ნივთი, სსკ-ის 150-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, ნივთის შემადგენელ ნაწილად განიხილებოდა. ცხადია, მასზე ცალკე უფლების არსებობა სამართლებრივ-ტექნიკურადაც გამოირიცხებოდა და ბენოს მოთხოვნის არსებობა უკვე ამ გარემოებიდან გამომდინარე დადასტურდებოდა.

მოცემულ შემთხვევაში, სამზარეულოს ჩაშენებული კარადები, სახლის აივნის ანტიკვარული მოაჯირი და საცურაო აუზთან მოწყობილი სასრიალო ძირითადი ნივთისგან განცალკევებით არ კარგავს ეკონომიკურ დანიშნულებას. ბუნებრივია, ეს არ გამოიწვევს ძირითადი ნივთის – მიწის ნაკვეთისა თუ სახლის – არც “განადგურებასა” და არც “დანიშნულების მოსპობას”.

ამდენად, ისინი, სსკ-ის 150-ე მუხლის I და II ნაწილების შესაბამისად, ვერ განიხილება ნივთის შემადგენელ ნაწილად.

შემდგომ გასაანალიზებელია, ხომ არ შეიძლება, ეს ნივთები საკუთვნებლად იქნეს განხილული, სსკ-ის 151-ე მუხლის I ნაწილიდან გამომდინარე. ასეთ შემთხვევაში ისინი სამართლებრივ-ტექნიკურად შეიძლება განიხილებოდნენ ცალკე უფლების ობიექტად, თუმცა მოექცეოდნენ სპეციალურ სამართლებრივ რეჟიმში და გაიზიარებდნენ იმ ძირითადი ქონების ბედს, რომლთანაც ეკონომიკური თვალსაზრისით არიან დაკავშირებულნი. ეს რომ ასე არ მოხდეს, აუცილებელია მხარეთა ხელშეკრულებაში სპეციალური დათქმის გაკეთება, რომ მათზე უნდა გავრცელდეს ძირითადი ნივთისგან განსხვავებული სამართლებრივი შედეგი.

შესაბამისად, დასადგენია, რამდენად უნდა ჩაითვალოს ეს ნივთები საკუთვნებლად. ის, რომ მხარეებს მათზე სპეციალური შეთანხმება არ ჰქონიათ, საქმის გარემოებებიდან დადგენილია და დამატებით გამოკვლევას არ საჭიროებს. ამდენად, თუ ისინი საკუთვნებლად ჩაითვლებიან, ბენო ძირითად ქონებასთან ერთად მოიპოვებს მათზეც სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილით გათვალისწინებულ მოთხოვნას.

საკუთვნებლად განხილვისთვის მითითებული საგნებიდან თითოეული უნდა იყოს განცალკევებადი მოძრავი ნივთი.

ამ შემთხვევაში დასაშვებად უნდა ჩაითვალოს, რომ დემონტაჟის ანუ განცალკევების შემდეგ თითოეული მათგანი შესაძლებელია გადაადგილებულ იქნეს და კვლავ დამონტაჟებული მათი ეკონომიკური დანიშნულებისამებრ. შესაბამისად, ეს წინაპირობა დაკმაყოფილებულია.

შემდგომ უნდა დასტურდებოდეს ამ ნივთების ძირითად ნივთთან ეკონომიკური თუ დანიშნულებრივი კავშირი. ამ შემთხვევაში, სამზარეულოს ჩაშენებული კარადები, სახლის აივნის ანტიკვარული მოაჯირი და საცურაო აუზთან მოწყობილი წყლის სასრიალო, ეკონომიკური თუ “საერთო სამეურნეო დანიშნულებით”, დაკავშირებულია, შესაბამისად, სამზარეულოსთან, აივანთან ან აუზთან, ანუ სახლსა და მიწის ნაკვეთთან.

ამასთან, თითოეული მათგანის დაქვემდებარებაც, ანუ “მთავარი ნივთის სამსახურისათვის” მოაზრებაც, არ ქმნის სირთულეს: კარადა ესაჭიროება სამზარეულოს, მოაჯირი – აივანს, წყლის სასრიალო – აუზს, და არა პირიქით.

დაბოლოს, არც “დამკვიდრებული შეხედულების” თვალსაზრისით არ არის სადავო ჩამოთვლილთაგან თითოეულის საკუთვნებლად განხილვა. ისინი დამოუკიდებელი მნიშვნელობის მქონედ, როგორც წესი, არ მიიჩნევიან. ზოგადად, გაზიარებულად უნდა ჩაითვალოს შეხედულება, რომ მათი ეკონომიკური დანიშნულება სხვა ნივთის სამსახურით ვლინდება.

შესაბამისად, ეს ნივთები საკუთვნებლად უნდა იქნენ განხილული.

დასკვნა

ბენოს აქვს ანის მიმართ სამზარეულოს ჩაშენებული კარადების, სახლის აივნის ანტიკვარული მოაჯირისა და საცურაო აუზთან მოწყობილ სასრიალოსა და მათზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად.

 

18. საკუთრების შინაარსი

ანი თავისი მიწის ნაკვეთზე წვეულებას აწყობს. ხმაურიანი მეგობრების წრეში ის სასიამოვნო დროს ატარებს, მეზობლებს მრავალმხრივი  მუსიკალური მიმდინარეობის უფასო კონცერტით ანებივრებს და გარემოს სხვადასხვა კერძის სასიამოვნო სურნელში ახვევს. ბენო აღშფოთებულია - ის არც წვეულებაზე დაპატიჟეს, არც ამაზრზენი მუსიკის ხმის დახშობა არ ისურვეს და, რაც მთავარია, მისი კუჭიც უსაფუძვლოდ ააფორიაქეს. მის მრისხანე შეძახილებს ანიმ მუსიკის მომატებით უპასუხა და როდესაც უკვე ბენო ანის ეზოში უკიდურესი ზომის სახით, თოხით ხელში, გამოცხადდა, ანიმ მას მოურიდებლად განუცხადა, რომ დაუყოვნებლივ თოხითურთ დაეტოვებინა ეზოს ტერიტორია. ის მას მტკიცედ დაჰპირდა, რომ სტუმრები დროულად, საღამოს 9 საათისთვის დაიშლებოდნენ და გარემოც თავის ჩვეულ მშვიდ რიტმს დაუბრუნდებოდა. ამასთან, მეტი დამაჯერებლობისთვის ანი ბენოს სხვის საკუთრებაში უნებართვო შეჭრის გამო საპატრულო პოლიციის გამოიძახებითაც დაემუქრა.

აქვს ანის უფლება, მოსთხოვოს ბენოს მისი ეზოს დატოვება და გააგრძელოს თავისი საკუთრებით წვეულებით გათვალისწინებული ფორმით სარგებლობა?

 

არსი
საკუთრებიდან გამომდინარე უფლებების განხორციელებისას შესაძლებელია, დასაშვებად იქნეს მიჩნეული სხვა პირის ინტერესებში შეჭრა იმ მოცულობით, რაც არათანაზომიერად არ ზღუდავს მას თავის უფლებებში.
 
წესი
სსკ-ის 170-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, “მესაკუთრეს შეუძლია, კანონისმიერი ან სხვაგვარი, კერძოდ, სახელშეკრულებო შებოჭვის ფარგლებში თავისუფლად ფლობდეს და სარგებლობდეს ქონებით (ნივთით), არ დაუშვას სხვა პირთა მიერ ამ ქონებით სარგებლობა, განკარგოს იგი, თუკი ამით არ ილახება მეზობლების ან სხვა მესამე პირთა უფლებები, ანდა, თუ ეს მოქმედება არ წარმოადგენს უფლების ბოროტად გამოყენებას.”
საკუთრების უფლების შინაარსის ეს აღწერა ადგენს მესაკუთრის მოქმედების თავისუფლების ფარგლებს.
ერთი მხრივ, საკუთრება ქონებაზე “სრული ბატონობის” გამომხატველი აბსოლუტური უფლებაა. მესაკუთრე უფლებამოსილია, მოექცეს ქონებას თავისი შეხედულებისამებრ, მათ შორის, განკარგოს იგი. იგი ამ ქონების ბედს განაგებს მასზე მესამე პირების ზემოქმედების გამორიცხვის თვალსაზრისითაც.
მეორე მხრივ, მესაკუთრის მოქმედების თავისუფლება იზღუდება იმ მოცულობით, რა მოცულობითაც ეს აუცილებელია სხვა პირთა ინტერესების არათანაზომიერი ხელყოფის აღკვეთისათვის(42). 
სსკ-ის 175-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად, “მიწის ნაკვეთის... მესაკუთრეს არ შეუძლია აკრძალოს მეზობელი ნაკვეთიდან თავის ნაკვეთზე გაზის, ორთქლის, სუნის, ჭვარტლის, კვამლის, ხმაურის, სითბოს, რყევების ან სხვა მსგავს მოვლენათა ზემოქმედებანი, თუკი ისინი ხელს არ უშლიან მესაკუთრეს თავისი ნაკვეთით სარგებლობაში, ან უმნიშვნელოდ ხელყოფენ მის უფლებას.”
სსკ-ის 175-ე მუხლის II ნაწილით დასაშვებად მიიჩნევა არსებითი ზემოქმედებაც, რაც გამოწვეულია “ჩვეულებრივი სარგებლობით” და მისი აღკვეთა არ შეიძლება ასეთ შემთხვევებში ჩვეულებრივ გამოყენებული საშუალებებით.
გარდა ამისა, მხედველობაშია მისაღები სსკ-ის მე-10 მუხლის III ნაწილით გათვალისწინებული “უფლების ბოროტად გამოყენების” აკრძალვა და სსკ-ის მე-8 მუხლის III ნაწილით განმტკიცებული კეთილსინდისიერების პრინციპი.

ანალიზი

ანის შესაძლებელია ჰქონდეს ბენოს მიმართ მისი საკუთრებით უნებართვო სარგებლობისაგან თავის შეკავების მოთხოვნა, ისევე როგორც თავისი საკუთრებით სურვილისამებრ სარგებლობის უფლება, სსკ-ის 170-ე მუხლის I ნაწილიდან გამომდინარე.

ამ მოთხოვნის წინაპირობებია ის, რომ ანი უნდა იყოს მესაკუთრე და ბენო მისი ქონებით სარგებლობას სამართლებრივი, მაგალითად, სახელშეკრულებო, საფუძვლის გარეშე ახორციელებდეს.

ეს წინაპირობები საქმის გარემოებებიდან დგინდება. ანი მესაკუთრეა, ბენო მის ნაკვეთზე უნებართვოდ იმყოფება.

თოხმოღერებული ბენოს გამოჩენა ანის მიწის ნაკვეთზე თუნდაც რომ ჩაითვალოს მიწის ნაკვეთით სარგებლობაზე ხელშეკრულების დადების შეთავაზებად, ანის თანხმობა ცალსახად არ გამოუთქვამს. შესაბამისად, ბენოს ვერ წარმოეშობოდა ანის ნაკვეთზე ყოფნის სახელშეკრულებო საფუძველი.

გარდა ამისა, დამატებით განსახილველია, ხომ არ შეიძლება ანის მოქმედება განხილულიყო, მაგალითად, უფლების ბოროტად გამოყენებად, რასაც შეეძლო, ბენოს მიმართ მოთხოვნის განხორციელება შეეფერხებინა.

შესაბამისად, დასადგენია, თუ რამდენად ჯდება ანის მოქმედება საკუთრების უფლების შინაარსის ფორმატში. კერძოდ, ხომ არ შეიძლება, ანის საკუთრების უფლების რეალიზებიდან ბენოს ინტერესების შეზღუდვა გამომდინარეობდეს, ხოლო თუ გამომდინარეობს, რამდენად შეიძლება, ის “მნიშვნელოვნად” ჩაითვალოს. სსკ-ის 175-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, წინაპირობაა ის, რომ მესაკუთრის სხვა მესაკუთრის ქონებაზე ზემოქმედებანი “ხელს არ უშლიან მესაკუთრეს თავისი ნაკვეთით სარგებლობაში, ან უმნიშვნელოდ ხელყოფენ მის უფლებას.”

ამ შემთხვევაშიც მხედველობაშია მისაღები თანაზომიერების პრინციპი, რათა გამოირიცხოს მესაკუთრის მიერ სხვა მესაკუთრის უფლებების არათანაზომიერი შეზღუდვა.

თავის მხრივ, ბენოს ეკისრება ე.წ. თმენის ვალდებულება, რაც მისი მეზობელი მიწის ნაკვეთიდან მომავალი ხმაურითა და სუნით გამოიხატება. მესაკუთრემ უნდა ითმინოს დისკომფორტი, რომელიც მას ექმნება სხვა პირის მიერ თავისი საკუთრებით სარგებლობის გამო. თანაზომიერების პრინციპის მოქმედების ფარგლები ამ შემთხვევაშიც უცვლელია: ინდივიდმა უნდა გაითვალისწინოს სხვა ინდივიდის ინტერესები იმ მოცულობით, რა მოცულობითაც ეს არ იწვევს თავისი საკუთარი ინტერესების არათანაზომიერ შეზღუდვას. 

დასკვნა

ანის აქვს ბენოს მიმართ მისი საკუთრებით უნებართვო სარგებლობისაგან თავის შეკავების მოთხოვნა, ისევე როგორც თავისი საკუთრებით სურვილისამებრ სარგებლობის უფლება, სსკ-ის 170-ე მუხლის I ნაწილიდან გამომდინარე.

 

__________
28. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 194 შემდგომი მითითებებით.
29. შეად. სსკ-ის 150-ე მუხლი.
30. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 193 და შემდგომნი. 
31. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 194.
32. იხ. სსკ-ის 621-ე მუხლი.
33. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 184 და შემდგომნი; ასევე 199 და შემდგომნი.
34. შეად., მაგალითად, გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის 607-ე მუხლი, რომელშიც სწორედ “ჩანაცვლებადი” (vertretbare) და არა “გვაროვნული” (der Gattung nach bestimmte) ნივთი განიხილება სესხის ხელშეკრულების დადების წინაპირობად.
35. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 184; 196 და შემდგომნი.
36. შეად., მაგალითად, საფრანგეთის სამოქალაქო კოდექსის მე-16 და შემდგომი მუხლები.
37. იხ. დეტალურად კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 203 და შემდგომნი.
38. იხ. იქვე, 205 და შემდგომი.
39. იქვე, 206.
40. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 210 და შემდგომნი.
41. იქვე, 212, შემდგომი მითითებებით.
42. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 220 და შემდგომნი.