V. ქმედუნარიანობა (ანალიზი და დასკვნა)

7. შეზღუდული ქმედუნარიანობა

ანი გადაწყვეტს, 16 წლის იუბილესთან დაკავშირებით თავს საჩუქარი გაუკეთოს და ახალი თაობის მობილური ტელეფონი შეიძინოს. ბენოს მაღაზიაში უპრეცედენტო ფასდაკლებაა და ანი აირჩევს ტელეფონს, რომელიც 70%-იანი ფასდაკლებით იყიდება. ანის არჩევანს მისი 20 წლის ძმაც იწონებს, თუმცა მისი აზრი ანის ნაკლებ მნიშვნელოვნად მიაჩნია, რადგან იგი, ფსიქიკური პრობლემების მკურნალობის ხანგრძლივი მონაკვეთების გამო, ტექნიკის თანამედროვე მიღწევებს მნიშვნელოვნად ჩამორჩა და მას, ანის ინფორმაციით, სასამართლოს გადაწყვეტილებით მეურვეც კი დაენიშნა. ძმის ჩარევამ, თავად შეეძინა ანისთვის მობილური ტელეფონი და საფასური დაზღვევის ბარათით გადაეხადა, ანიზე და ბენოზე ვერ მოახდინა სასურველი გავლენა. ანის გაკვირვებას საზღვარი არ ჰქონდა, როდესაც ბენომ ხელშეკრულების დადების წინაპირობად მის მშობლებთან გასაუბრება დაასახელა და მხოლოდ მათგან თანხმობის მიღების შემდეგ დადო ანისთან ხელშეკრულება.

მოიპოვა ანიმ რაიმე მოთხოვნა?

არსი
გარემოებების შეცნობისა და შეფასების უნარის განვითარების დონის ასაკსა და ფსიქიკურ მდგომარეობასთან დაკავშირება შესაძლებელია, გარიგების ნამდვილობისათვის განაპირობებდეს კანონირი წარმომადგენლის თანხმობის აუცილებლობას.
 
წესი
გარემოებების შეცნობისა და შეფასების უნარის განვითარების დონეს უკავშირდება ადამიანის ქცევის სამართლებრივი შედეგების აღიარება. ამ თვალსაზრისით, ქმედუნარიანობა იმიჯნება შეზღუდული ქმედუნარიანობისგან(19).
სსკ-ის მე-12 მუხლის I ნაწილით ქმედუნარიანობა განიმარტება როგორც ფიზიკური პირის უნარი, “თავისი ნებითა და მოქმედებით სრული მოცულობით შეიძინოს და განახორციელოს სამოქალაქო უფლებები და მოვალეობები...“. იგი წარმოიშობა “სრულწლოვანების მიღწევისთანავე”.
სსკ-ის მე-12 მუხლის II ნაწილით ზუსტდება, რომ “სრულწლოვანია პირი, რომელმაც მიაღწია თვრამეტი წლის ასაკს.”
სსკ-ის მე-14 მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, “არასრულწლოვანი შვიდიდან თვრამეტ წლამდე შეზღუდული ქმედუნარიანობის მქონეა”, ხოლო იმავე მუხლის II ნაწილით არასრულწლოვანთან თანაბრდება ასევე ის სრულწლოვანი, რომელიც ქმედუნარიანობაში სასამართლოს გადაწყვეტილებით იზღუდება და უწესდება მზრუნველობა. 
სსკ-ის მე-15 მუხლით დადგენილია, რომ “შეზღუდული ქმედუნარიანობის მქონე პირის ნების გამოვლენის ნამდვილობისათვის აუცილებელია მისი კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა”. იმავე მუხლით ამ წესიდან გამონაკლისად სახელდება შემთხვევა, “როდესაც შეზღუდული ქმედუნარიანობის მქონე პირი გარიგებით იღებს სარგებელს”.

ანალიზი

ანის ბენოს მაღაზიის მიმართ შესაძლებელია მოეპოვებინა მობილური ტელეფონისა და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილიდან გამომდინარე.

წინაპირობაა ანისა და ბენოს მაღაზიას შორის ნამდვილი ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება.

უშუალოდ ხელშეკრულების დადების ფაქტი, საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე, ეჭვს არ იწვევს. თუმცა გასაანალიზებელია, ხომ არ შეეძლო ანის არასრულწლოვანებას, ანუ შეზღუდულ ქმედუნარიანობას, გავლენა მოეხდინა ხელშეკრულების ნამდვილობაზე.

ანი 16 წლისაა. სსკ-ის მე-14 მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, იგი შეზღუდულქმედუნარიანია. მას შეუძლია, დადოს გარიგებები, ანუ თავად გახდეს ხელშეკრულების მხარე, თუმცა, სსკ-ის მე-15 მუხლის გათვალისწინებით, მხოლოდ კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობით.

ანის ძმის “მოწონება”, ისევე როგორც უშუალოდ მის მიერ გარიგების დადების მცდელობა, არსებითად არაფერს ცვლის. ის არ არის ანის კანონიერი წარმომადგენელი და მისი მოქმედება ანის ნების გამოვლენის მოწონებად ვერ განიხილება. ამასთან, სრულწლოვანების მიუხედავად, ის მეურვეობას ექვემდებარება. შესაბამისად, სავარაუდოდ, არც არის უფლებამოსილი, დამოუკიდებლად დადოს მსგავსი ტიპის გარიგება.

თუმცა საქმის გარემოებებიდან ცალსახაა, რომ ანიმ ხელშეკრულება მშობლების თანხმობით დადო (“ბენომ... მხოლოდ მათგან თანხმობის მიღების შემდეგ დადო ანისთან ხელშეკრულება.”)

ეს კი, სსკ-ის მე-15 მუხლის თანახმად, მისი ნების გამოვლენისა და, შესაბამისად, ბენოს მაღაზიასთან დადებული ხელშეკრულების ნამდვილობის წინაპირობაა.

ანიმ კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობით დადო ბენოს მაღაზიასთან ხელშეკრულება და გახდა ხელშეკრულების მხარე. 

დასკვნა

ანის აქვს ბენოს მაღაზიის მიმართ მობილური ტელეფონისა და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილიდან გამომდინარე.

 

8. სრული ემანსიპაცია

16 წლის ანი რამდენიმე წელია ოცნებობს ძვირადღირებული ვიოლინოს შეძენაზე. ვიოლინოს შესახებ ინფორმაცია ანტიკვარული საქონლით მოვაჭრე ბენოს თავის ვებგვერდზე აქვს განთავსებული და ამ უნიკალური ექსპონატის ღირსებების ჭეშმარიტ დამფასებელს მოთმინებით ელოდება. ანის სიყვარული ვიოლინოს მიმართ იმდენად დიდია, რომ უკვე გულწრფელ შეშფოთებას იწვევს როგორც მის მშობლებში, რომლებიც ვიოლინოს შეძენაზე მას თანხმობას არ აძლევენ, ისე მის შეყვარებულ გიოში, რომელიც ვიოლინოს ნამდვილ ღირსებებს ვერ ხედავს, თუმცა თავს მაინც ხშირად იჭერს ეჭვიანობის განცდებში. სწორედ ამ უკანასკნელის გამბედავ გადაწყვეტილებას, დაეთანხმებინა ანი ქორწინებაზე, მოჰყვა ანისა და ბენოს ოცნების ასრულება – მათ შორის ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება. ანი უსაზღვროდ ბედნიერია, მიუხედავად იმისა, რომ მას ვიოლინოს საფასურის გადასახდელად გრძელვადიანი საბანკო სესხის აღება სჭირდება. ანის მშობლები ამ გარიგების დადების კვლავ წინააღმდეგნი არიან. გიო ფიქრს მისცემია, მისთვის აუხსნელია, ანის უსაზღვრო ბედნიერების წყარო ის თავად არის, თუ ისევ ვიოლინოზე უნდა იეჭვიანოს.

აქვს ანის ბენოს მიმართ რაიმე მოთხოვნა?  

არსი
16 წლის ასაკს მიღწეული, დაქორწინებული არასრულწლოვანის მიერ დადებული გარიგება შესაძლებელია ნამდვილი იყოს, კანონიერი წარმომადგენლის წინააღმდეგობის მიუხედავად.
 
წესი
სსკ-ის მე-12 მუხლის III ნაწილის თანახმად, “ქმედუნარიანად ითვლება პირი, რომელიც იქორწინებს თვრამეტი წლის ასაკის მიღწევამდე.”
შესაბამისად, ქორწინებით ხორციელდება 16 წლის ასაკს მიღწეული პირის სრული ემანსიპაცია, ანუ არასრულწლოვნის უფლებრივი სტატუსის გათანაბრებაა ქმედუნარიან პირთან.
სსკ-ის 1108-ე მუხლის I ნაწილით საქორწინო ასაკად ასევე 18 წელია დადგენილი, თუმცა იმავე მუხლის II ნაწილით შესაძლებელია დაქორწინდეს 16 წლის პირიც, “მშობლების ან სხვა კანონიერი წარმომადგენლების წინასწარი წერილობითი თანხმობით.”
სსკ-ის 1108-ე მუხლის III ნაწილის შესაბამისად, “თანხმობაზე მშობლების ან სხვა კანონიერი წარმომადგენლების უარის შემთხვევაში პატივსადები მიზეზის არსებობისას დასაქორწინებელ პირთა განცხადების საფუძველზე დაქორწინების ნებართვა შეუძლია გასცეს სასამართლომ.”
კანონიერი წარმომადგენელის თანხმობა ან სასამართლო “ნებართვა” ქორწინებაზე, ამავდროულად, არის თანხმობა, მიენიჭოს არასრულწლოვანს შეუზღუდავ ქმედუნარიანობასთან გათანაბრებული სტატუსი(20).

ანალიზი

ანის შესაძლებელია ჰქონდეს ბენოს მიმართ ვიოლინოსა და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილიდან გამომდინარე.

ინაპირობაა ანისა და ბენოს შორის ნამდვილი ნასყიდობის ხელშეკრულების დადება.

ამ საქმის გარემოებებით უტყუარად დასტურდება მათ შორის ხელშეკრულების დადების ფაქტი, თუმცა გასაანალიზებელია, თუ რამდენად შეეძლო ანის შესაბამისი გარიგების დადება მშობლების თანხმობის გარეშე.

შესაძლებელია, ანის აღარ დასჭირვებოდა მათი თანხმობა, თუ მოხდებოდა მისი სრული ემანსიპაცია. სსკ-ის მე-12 მუხლის III ნაწილის თანახმად, სრული ემანსიპაციის, ანუ ქმედუნარიან პირთან უფლებრივი სტატუსით გათანაბრების წინაპირობაა “ქორწინება”. თავის მხრივ, ქორწინების წინაპირობაა სსკ-ის 1108-ე მუხლის II ნაწილით 16 წლის ასაკს მიღწევა და კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა. ალტერნატივის სახით, კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა, სსკ-ის 1108-ე მუხლის III ნაწილის შესაბამისად, შესაძლებელია ჩაანაცვლოს სასამართლოს “ნებართვამ”.

საქმის გარემოებებიდან არ ჩანს, ქორწინებაზე თანხმობა მშობლებმა, ანუ კანონიერმა წარმომადგენლებმა, განაცხადეს, თუ ანის ქორწინების “ნებართვის” მოპოვება სასამართლოს მეშვეობით დასჭირდა. თუმცა ეს არ არის არსებითი. საქმის გარემოებებიდან უტყუარად დგინდება, რომ ანიმ იქორწინა.

შესაბამისად, მოხდა ანის სრული ემანსიპაცია, სსკ-ის მე-12 მუხლის III ნაწილის თანახმად, და ამ მომენტიდან ანის შეუძლია, დამოუკიდებლად შეიძინოს უფლებები და იტვირთოს მოვალეობები.

ამდენად, ანის მიერ ბენოსთან ხელშეკრულების გაფორმება არ საჭიროებს მშობლების თანხმობას. იგი ნამდვილია.

დასკვნა

ანის ბენოს მიმართ აქვს ვიოლინოსა და მასზე საკუთრების უფლების გადაცემის მოთხოვნა, სსკ-ის 477-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად.

 

9. დელიქტუნარიანობა

10 წლის ანი, მისი 30 წლის ფსიქიკურად დაავადებული და სასამართლოს მიერ ქმედუუნაროდ აღიარებული მეზობლის რჩევით, ეზოში გაჩერებულ ბენოს 25 წლის ავტომანქანის ბორბლებს მძიმე ქვებისგან -ათავისუფლებს-. ავტომანქანა, რომელის მუხრუჭიც ტექნიკურად გაუმართავია, გორდება და ბენოს ღობეს ეჯახება. ავტომანქანის მესაკუთრის განრისხებულ შეძახილებს ანი ჩუმი ზლუქუნით პასუხობს, რომ მას მხოლოდ დახმარება სურდა. ის ფიქრობდა, რომ ქვები მანქანის ბორბლებს აბეზარმა მეზობელმა ბიჭებმა შეულაგეს, ბენოს გასაწვალებლად.

აქვს ბენოს ანის მიმართ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა?

არსი
ზიანის გამომწვევი ქმედების ჩადენის გამო პასუხისმგებლობის ქონის უნარი შეიძლება არ იყოს მხოლოდ პირის ასაკსა თუ ფსიქიკურ მდგომარეობაზე დამოკიდებული და ამ პირის ცალკეული ვითარების “შეფასებაუნარიანობას” დაუკავშირდეს.
 
წესი
სსკ-ის 994-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, ათი წლის ასაკს მიუღწეველი პირი დელიქტუუნაროა და მისი მოქმედებიდან გამომდინარე ზიანისათვის არ აგებს პასუხს.
სსკ-ის 994-ე მუხლის II ნაწილის პირველი წინადადებით ზუსტდება, რომ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება ეკისრებათ ამ პირის მშობლებს ან “მეთვალყურეობაზე ვალდებულ პირებს”(21). 
გარდა ამისა, სსკ-ის 994-ე მუხლის III ნაწილით სამართლებრივად არსებით გარემოებად მიიჩნევა არასრულწლოვანის “შეფასებაუნარიანობა” (“არ შეეძლო თავისი მოქმედების მნიშვნელობა გაეგო”). შესაბამისად, კანონმდებლის ნება არის 10-დან 18 წლამდე ასაკის პირის პასუხისმგებლობისაგან განთავისუფლება, თუ ის განახორციელებს ისეთ ქმედებას, რომლის შედეგებზეც მას ნათელი წარმოდგენა არ აქვს(22).
“დელიქტუუნარო” პირად, სსკ-ის 995-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად, ითვლება ასევე “ჭკუასუსტი ან სულით ავადმყოფი პირი”.

ანალიზი

ბენოს შესაძლებელია ჰქონდეს ანის მიმართ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა, სსკ-ის 992-ე მუხლის თანხმად.

ამ მოთხოვნის წინაპირობებია: ქმედების მართლსაწინააღმდეგოობა, ბრალი (განზრახვა ან გაუფრთხილებლობა), ზიანი, მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის.

ამ საქმის გარემოებების გათვალისწინებით, დეტალურად განსახილველია მხოლოდ ანის დელიქტუნარიანობის საკითხი, რასაც შეიძლებოდა ანის ბრალი გამოერიცხა. სხვა წინაპირობის არსებობა არ არის სადავო და არ საჭიროებს დამატებით განხილვას.

ანი 10 წლისაა. სსკ-ის 994-ე მუხლის I ნაწილის შესაბამისად, ის, მისი ასაკიდან გამომდინარე, დელიქტუუნაროდ ვეღარ ჩაითვლება. თუმცა, შესაძლებელია, ანის პასუხისმგებლობისგან განთავისუფლება გამომდინარეობდეს სსკ-ის 994-ე მუხლის III ნაწილით. ანი არასრულწლოვანია და გადამწყვეტია მისი “შეფასებაუნარიანობა”, ანუ ის, თუ რამდენად შეეძლო მას, “თავისი მოქმედების მნიშვნელობა გაეგო”.

შემთხვევის გარემოებებიდან იკვეთება, რომ ანის “მხოლოდ დახმარება სურდა”. ის არ აპირებდა ბენოსთვის ზიანის მიყენებას. ეს მის განზრახვას ერთმნიშვნელოვნად გამორიცხავს. რაც შეეხება გაუფრთხილებლობას, სწორედ ამ თვალსაზრისით არის გადამწყვეტი მისი შეფასებაუნარიანობა - შეეძლო 10 წლის ანის, გაეთვალისწინებინა, რომ ქვების მოშორება ავტომანქანის დაგორებასა და გამომდინარე ზიანს გამოიწვევდა?

იმის დაშვება, რომ შესაძლებელია, ანის არ სცოდნოდა და ვერც გაეთვალისწინებინა ქვების მნიშვნელოვანი როლი ბენოს 25 წლის ავტომანქანის უმოძრაო მდგომარეობაში შესანარჩუნებლად, საკმარისი საფუძველია, სსკ-ის 994-ე მუხლის III ნაწილით, მისი პასუხისმგებლობის გამოსარიცხად.

ამ შემთხვევაში ასეთი დაშვება მისაღებია. ანის, მისი ასაკიდან გამომდინარე, შესაძლებელია, ავტომანქანის მოძრაობისა თუ უმოძრაო მდგომარეობაში შენარჩუნების ტექნიკურ საშუალებებზე რეალურისაგან არსებითად განსხვავებული წარმოდგენაც კი ჰქონოდა. საქმის გარემოებებიდან არ იკვეთება, რომ მას რაიმე განსაკუთრებული შეხება ჰქონდა ავტომანქანებთან, რასაც შეეძლო საპირისპირო დაშვების ალბათობა განეპირობებინა.

ანის სასამართლოს მიერ ქმედუუნაროდ აღიარებული მეზობლის რჩევა ამ შემთხვევის შეფასებაზე არ ახდენს გადამწყვეტ გავლენას. მისი რჩევა არარსებითია, თუნდაც იმიტომ, რომ ის თავად არის ქმედუუნარო თუ “დელიქტუუნარო”, სსკ-ის 995-ე მუხლის I ნაწილის თანახმად. თუმცა დამატებით არგუმენტად დასაშვებია იმის გამოყენება, რომ სრულწლოვანი პირის რჩევა ანისათვის მისი გადაწყვეტილების სისწორეში დარწმუნების წყარო ყოფილიყო. ამასთან, ანის შეიძლება არც სცოდნოდა ან ვერც შეეცნო ამ პირის ფსიქიკური მდგომარეობა.

შესაბამისად, ანის პასუხისმგებლობა გამოირიცხება, სსკ-ის 994-ე მუხლის III ნაწილიდან გამომდინარე.

დასკვნა

ბენოს არ აქვს ანის მიმართ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა, სსკ-ის 992-ე მუხლის თანხმად(23).

_________
19. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 115 და შემდგომნი, ასევე 126 და შემდგომნი.
20. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 118 და შემდგომნი.
21. სსკ-ის 994-ე მუხლის II ნაწილის მეორე წინადადებით გათვალისწინებულია “მეთვალყურეობაზე ვალდებული პირების” პასუხისმგებლობისაგან გათავისეუფლება, როცა მათ “არ შეეძლოთ ზიანის თავიდან აცილება”.
22. იხ. კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი სისტემური ცნებები, 2009, 129 და შემდგომნი.

23. მიღებული შედეგი არ გამორიცხავს, სსკ-ის 994-ე მუხლის II ნაწილის შესაბამისად, ბენოს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას ანის მშობლების ან “მეთვალყურეობაზე ვალდებული პირების” მიმართ, თუ არ დადგინდება, რომ მათ “არ შეეძლოთ ზიანის თავიდან აცილება”. თუმცა ეს სცდება ამ შემთხვევის შეკითხვით შემოსაზღვრულ ანალიზის ფარგლებს.